Boeddhistische weerspiegelingen 2

Dit zijn stukjes tekst die u wellicht inspireren en die gekozen zijn uit:

‘Ontwaken in onze natuurlijke intelligentie’, auteur Peter Schuh.

 

Ontwaken in onze natuurlijke intelligentie, deel 1

Waarom maken we zo weinig gebruik van onze natuurlijke intelligentie? Ieder mens heeft de mogelijkheid zich te bevrijden van oude gewoonten, om de ander lief te hebben en zorgzaam te zijn. In aanleg kunnen we wakker en bewust leven. Maar zoals je misschien hebt gemerkt, hebben we een sterke neiging om slapend door het leven te gaan. Het voelt alsof we voortdurend op een kruispunt staan en kiezen welke kant we op gaan. Ieder moment kunnen we kiezen voor toenemende helderheid en geluk of voor verwarring en pijn. Het is meestal geen bewuste heldere keuze die we maken, maar een keuze die ontstaan is door onze geconditioneerde geest. Daarom is het belangrijk om ons te bekwamen in het maken van bewuste keuzes.
Dat betekent werken aan onszelf, waardoor we ons bewuster worden van de werking van onze eigen geest. Het zou weleens de enige manier kunnen zijn die een oplossing biedt voor ons eigen welzijn en voor het welzijn van alle levende wezens. Zo komen we weer in contact met onze natuurlijke intelligentie en dan kunnen we deze aanspreken om te zien wat hulp biedt en wat schaadt. Wat bijvoorbeeld agressie aanwakkert en wat onze ruimhartigheid naar boven brengt.

Natuurlijke intelligentie weegt alle voor- en nadelen af; zij organiseert en analyseert en zij heeft het vermogen om niet alleen maar de onderling afhankelijke verbinding van verschillende elementen te zien, maar weet ook hoe ze samen functioneren. De natuurlijke intelligentie weet dat alle geluk en zingeving van binnenuit ontstaat, ook al kan het best lang duren voordat dit een realisatie wordt. Zonder deze intelligentie is het twijfelachtig of we überhaupt wel iets voor elkaar krijgen en zou er ook geen enkele notie van verlichting zijn. Men kan deze intelligentie ook boeddhanatuur noemen. Zij is in ieder mens aanwezig, maar is door onze conditioneringen niet altijd herkenbaar voor ons. We moeten leren om in het moment, in het hier en nu, aanwezig te zijn. Het is in stilte
verblijven en altijd volkomen ontvankelijk en open zijn voor wat zich aandient. Dit is het meest eenvoudige en tegelijkertijd het meest diepzinnige om te doen. In wezen komt het neer op voortdurend vanuit rust aanwezig zijn. Echter, onze Ik-gerichtheid en onze angst om in het moment aanwezig te zijn, vormen volgens de boeddhistische leer de wortel van onze ontevredenheid.

In plaats van open en ontvankelijk te zijn, maken we al snel een terugtrekkende beweging. Voortdurend vluchten we voor ongemakken en problemen en kiezen we voor oplossingen die misschien op korte termijn verlichting brengen. Maar deze methoden pakken slechts de symptomen aan en raken nooit de wortel van het probleem. Onze ik-gerichtheid, het vasthouden aan het zelf of ego, is de oorzaak van dit wegrennen van alles wat we als onplezierig ervaren. Het wordt uiteindelijk een cirkelbeweging waarin we het hier-en-nu proberen te vermijden. We houden vast aan onze ik-gerichtheid omdat we bang zijn. Bang voor onze gevoelens en voor de reacties die het leven bij ons oproept. We zijn bang voor wat er op ons af kan komen.

Als deze strategie van wegrennen of vluchten zou werken, dan had de Boeddha nooit iets hoeven te onderrichten. Dan zouden al onze pogingen om lijden te vermijden, iets wat alle levende wezens instinctief doen, uitmonden in zekerheid, geluk en gerieflijkheid, en zou er dus geen vuiltje aan de lucht zijn. De Boeddha had echter gezien dat ik-gerichtheid, dit zoeken naar veiligheid, juist oneindig lijden veroorzaakt. Het put ons uit, we worden angstig en denken dat onze gedachten en emoties een steeds grotere bedreiging voor ons gaan vormen. Waarschijnlijk heeft iedereen de neiging om het huidige moment te willen ontlopen. Het lijkt wel of deze gewoonte in ons DNA verpakt zit. We vrezen de werkelijkheid, het volledig aanwezig zijn en volledig verbonden zijn met de indringende directheid van onze ervaring. Van kinds af aan hebben we de gewoonte om te vluchten gevoed en fantasie verkozen boven de werkelijkheid. Jammer genoeg geeft dit verlaten van het moment, het verwijlen in gedachten, zorgen en voornemens, ons op dat moment toch weer een behaaglijk gevoel, waardoor we blijven vasthouden aan deze gewoonten.

 

Ontwaken in onze natuurlijke intelligentie, deel 2

Shenpa 
De reden dat we de dharma bestuderen en beoefenen is om te leren hoe we met onze geest kunnen werken. De dharma leert ons de methode hoe we naar onze geest moeten kijken en hoe we onszelf met de werking van deze geest vertrouwd kunnen maken. Zo leren we wat conditioneringen zijn en hoe deze werken. In essentie worden we door de dharma bewust van onze intelligentie en stelt zij ons hiermee in staat de gewoontes, impulsen en reacties, de conditioneringen die normaal gesproken de geest domineren, te transformeren. Zo spreken we in het boeddhisme veel over het vasthouden aan een ego of een zelf. Dat vasthouden aan een zelf kunnen we bijvoorbeeld onderzoeken door analytische meditatie en helder denken. We zien dan dat het niet alleen lijden veroorzaakt, maar dat het vasthouden aan een zelf in feite het levenselixer van het zelf is. In het Tibetaans noemt men dit ‘vasthouden aan’ of ‘verstrikt raken in’ shenpa. Shenpa drijft onze gewoontes, impulsen en reacties aan, zoals de behoefte om te roken, te veel te eten of te drinken of te liegen. Zo doet shenpa zich keer op keer voor in ons dagelijks leven: iemand zegt wat vervelends en iets in ons krimpt samen. Meteen raak je verstrikt. Die kramp uit zich onmiddellijk in het beschuldigen van de ander of het kleineren van jezelf. Deze kettingreactie van woorden, daden of obsessies vindt heel snel plaats. Het kan zijn dat de reactie zo sterk is dat we hier meteen aan toegeven om zo snel mogelijk over onze ongemakkelijke gevoelens heen te stappen. Dit is heel persoonlijk. Wat wordt gezegd grijpt je erg aan, het raakt een gevoelige snaar en zet direct aan tot handelen. Misschien dat een ander hier helemaal geen last van heeft, maar het gaat erom dat iets jou raakt op een kwetsbare plek, de kwetsbare plek van shenpa. De meest fundamentele plek waar we geraakt worden door shenpa is het ego zelf, omdat we hechten aan onze identiteit, aan het beeld dat we van onszelf hebben. Als we ervaren dat onze identiteit bedreigd wordt, wordt onze ik-gerichtheid heel sterk waardoor shenpa vanzelf opkomt. Stel dat iemand je politieke overtuiging, je voorkomen of je beste vriend bekritiseert, dan komt shenpa onmiddellijk op. Zodra de woorden bij je binnenkomen – boem! – is het er. Shenpa hoeft niet per se uit gedachten of emoties te bestaan. Shenpa gaat aan het gesprokene vooraf. In een mum van tijd brengt het gedachten en gevoelens voort. Als we aandachtig zijn, merken we dat dit gebeurt. Wanneer we shenpa opmerken zodra het opkomt – wanneer het nog slechts een verkramping is, een licht terugwijken, een beginnend gevoel van innerlijke woede – is er nog iets mee te doen. Dan kunnen we nog nieuwsgierig naar deze neiging kijken, zonder haar verder te voeden en ons ervan bewust worden dat dit proces altijd al zo plaatsvond. Als iemand iets zegt wat een hevige reactie oproept, hoef je niet uit te zoeken waar deze reactie vandaan komt. Het gaat hier niet om zelfanalyse of een onderzoek naar de oorsprong van je trauma. Je voelt gewoon dat je verkrampt. Normaal gesproken voelen we het niet direct zodra het opkomt. Meestal merken we dat we verstrikt zijn geraakt als we al enige tijd bezig zijn om ons te uiten of in bedwang te houden.

Dzigar Kongtrül zegt dat shenpa de energie achter emoties, gedachten en woorden is. Als woorden doordrongen zijn van shenpa, worden ze al snel hatelijk. Ieder woord kan een discriminerende of agressieve lading krijgen als de kracht en energie van shenpa erin verscholen liggen. Het uitspreken van een met shenpa geladen woord veroorzaakt shenpa in de ander, waarop deze vervolgens defensief reageert. Als het niet op tijd ontdekt wordt, verspreidt shenpa zich als een uiterst besmettelijke ziekte. Woorden kunnen op zich neutraal van toon zijn, maar het gaat om de lading die we ze meegeven. Door shenpa krijgen woorden een denigrerende betekenis; het wordt een haatdragend en gewelddadig woord. Zonder die verhitte lading veroorzaakt het woord een compleet andere reactie in het hart en hoofd van degene die het hoort. We gebruiken allemaal shenpa-woorden. Mogelijk proberen we ronduit discriminerende taal te voorkomen, maar we hebben allemaal onze manieren om anderen belachelijk te maken. Wanneer je iemand niet mag, kan zelfs zijn of haar naam een shenpa-woord worden. Heb je het bijvoorbeeld over Jannie met wie je het al je hele leven aan de stok hebt of over je broer Wim aan wie je een grote hekel hebt, dan zal er minachting en agressie klinken in de manier waarop je hun naam uitspreekt. Je kunt shenpa heel gemakkelijk in anderen herkennen. Je praat met iemand, hij is ontspannen en een en al oor. Op een gegeven moment zeg je iets en je ziet hem wat gespannen raken. Op de een of andere manier weet je dat je een gevoelige snaar hebt geraakt. Je wordt het shenpa van de ander gewaar, terwijl hij zelf misschien niets in de gaten heeft. Als we duidelijk zien wat er met de ander gebeurt, toetsen we of wij zelf nu vanuit onze natuurlijke intelligentie aanwezig zijn of vanuit onze eigen shenpa. Want, zodra ongemakkelijke gevoelens, rusteloosheid of verveling ontstaan, haakt shenpa in. Dit geldt voor ons allemaal. Door er na verloop van tijd beter mee om te gaan, kunnen we dit onbehaaglijke gevoel volledig doorleven. Dan kunnen we shenpa volledig ervaren en leren dat het beste is om het niet in woorden of daden om te zetten. Als je afziet van handelen, wordt het heel interessant! In de boeddhistische leer wordt dit ook wel ‘afstand doen van’ genoemd. Het Tibetaanse woord voor afstand doen is ‘shenloek’. Dit betekent dat je jezelf volledig losmaakt uit de verstrikking van shenpa.

Als we bereid zijn onze shenpa te erkennen en deze zonder een ‘ja maar’ durven te ervaren dan begint onze natuurlijke intelligentie ons weer te leiden. We beginnen de hele kettingreactie te doorzien en kunnen zelfs voorspellen waar die ons naartoe zal leiden. Er is een wijsheid die voor ons toegankelijk wordt. Een wijsheid die gebaseerd is op mededogen voor onszelf en anderen, en die niets te maken heeft met de angsten van het ego. Deze wijsheid is het deel van ons dat weet dat we ons kunnen verbinden met en kunnen leven vanuit onze fundamentele goedheid, onze basisintelligentie, openheid en warmte. Na verloop van tijd wordt deze kennis een sterkere kracht dan shenpa, en dan kunnen we op natuurlijke wijze de kettingreactie van shenpa doorbreken voordat deze begint. Dan zijn we van nature in staat om bijvoorbeeld een epidemie van agressie te voorkomen.

Daarom is het van belang je niet te laten beïnvloeden of meeslepen door een bevooroordeelde geest. De kunst is hoe men een standpunt kan innemen zonder beïnvloed te worden door shenpa. Mahatma Gandhi heeft aangetoond dat het ontbreken van shenpa niet tot zelfgenoegzaamheid maar tot openheid van de geest en medeleven leidt. Maar helaas zijn we nog niet in staat om dit onderliggende onbehagen afwezig te laten zijn. Daarom reageren we vanuit onze conditionering, waarbij veilig voelen voorop staat, vanuit shenpa. Geef jezelf de ruimte en neem de tijd om terug te keren naar je natuurlijke intelligentie. Dan weet je weer wat je moet doen. We moeten leren om bij dit ongemak, deze verkramping veroorzaakt door shenpa, te blijven. Hierdoor kunnen we voorkomen dat de gewoonlijk optredende kettingreactie ons leven blijft beheersen en dat de gewoontepatronen die we voorheen als behulpzaam ervaarden niet door de dagen, maanden en jaren heen sterker worden.

 

 

 

Ontwaken in onze natuurlijke intelligentie, deel 3

Leren omgaan met Shenpa
We zijn geen vaststaand gegeven en niet voorspelbaar en we hebben geen aanwijsbare, statische identiteit waarvan iedereen kan zeggen: ‘Zo ben jij nu eenmaal. Je verandert nooit.’ Onze levensenergie is niet statisch. Deze is zo wisselend, onstandvastig en veranderlijk als het weer. Soms voelen we ons prettig, soms niet.

De manier waarop we omgaan met deze dynamische energiestroom is belangrijk. We kunnen leren om erin te ontspannen en deze energie te herkennen als ons fundament. Doen we dit niet dan kan deze energiestroom gevoelens van onzekerheid en bodemloosheid veroorzaken, waardoor paniek kan ontstaan met een kettingreactie als onmiddellijk gevolg. Paniek zorgt ervoor dat we verstrikt raken, waardoor onze gewoontepatronen het overnemen en ons spreken en handelen erg voorspelbaar worden. Het lukt ons bijna nooit om de wereld te zien als een spannende en stimulerende, voortdurend veranderende situatie die altijd fris en nieuw is. In plaats hiervan draaien we rond in een groef. De groef van ‘ik wil’ en ‘ik wil niet’; de groef van shenpa waar we voortdurend verstrikt raken in onze persoonlijke voorkeuren en aversies. De bron van ons onbehagen, onze bezorgdheid en onrust, is het onvervulbare verlangen naar eeuwigdurende zekerheid en veiligheid, naar iets waar we ons aan kunnen vastklampen.

Op het pad naar ontwaken, de reis naar volledig aanwezig zijn, helpt het wanneer je leert om shenpa te herkennen wanneer het zich voordoet. Shenpa kan heel subtiel zijn en zich uiten in een licht terugtrekkende beweging, een onvrijwillige verkramping, maar het kan ook heel geladen zijn en de kracht van een orkaan hebben. In wezen maakt het niet uit of je shenpa herkent als een smeulend vuurtje of als een allesverzengende bosbrand. Als je de eerste stap zet en erkent dat je verstrikt bent geraakt, onderbreek je al een ingesleten reactie, je impuls, ook al is het heel kort, om op de automatische piloot verder te gaan en weg te gaan bij wat er is. Je bent volkomen wakker en alert, je bewust van het feit dat je verstrikt bent geraakt en dat je hier en nu een keuze hebt: voed ik shenpa of pak ik het anders aan? Dit is een geladen moment. Je kunt het vuur nu verder aanwakkeren door shenpa te voeden of jezelf onderbreken en de onprettige en pijnlijk aanvoelende energie zonder worsteling te doorleven, te ervaren.

Het helpt om shenpa niet te zien als een obstakel dat je moet overwinnen, maar als een mogelijkheid tot verandering, een deur naar ontwaken. Want zodra ik mij realiseer dat ik verstrikt ben geraakt, kan ik in dit onpartijdig moment bewuste keuzes maken. Deze leiden naar geluk en vrijheid, en bieden de mogelijkheid om open en aanwezig te blijven bij de natuurlijke beweging van het leven. Gewoon aanwezig blijven bij wat er is, zonder onszelf ervan af te scheiden om te proberen eraan te ontsnappen. Het open en ontvankelijk blijven voor de energie van shenpa vraagt om moed, vastberadenheid en nieuwsgierigheid en niet om te vluchten.

Wat is Shenpa
Het Tibetaanse woord voor gehechtheid is shenpa. Rinpoche Dzigar Kongtrül noemt shenpa de barometer van het ego dat zich vastklampt. Het is ook een maatstaf voor onze eigen betrokkenheid en ons eigen belang. Shenpa heeft een kwaliteit die geassocieerd wordt met het grijpen of met het wegduwen. Dit is het gevoel van ik wil, ik heb het nodig en ik heb het niet nodig, ik wil dat het weggaat.
Voor het grootste deel ontstaat shenpa onvrijwillig. Het is onze gebruikelijke reactie op het gevoel van onzekerheid. Als we aan deze reactie verslaafd zijn, wenden we ons tot alles om het ongemak te verlichten: eten, alcohol nuttigen, winkelen, kritisch of onvriendelijk zijn. Maar er is iets meer vruchtbaars dat we kunnen doen als dat prikkelende, verlangende gevoel ontstaat. Het is vergelijkbaar met de manier waarop we met pijn kunnen omgaan.
In plaats van te ontspannen, doen we wat het meest schadelijk voor ons zal zijn: we heroverwegen onze gedachten over het gebeuren en wekken veel mentale activiteit op. Wat als dit gebeurt? Wat als dat gebeurt? Lichaam, spraak en geest raken betrokken bij het weglopen van het gevoel, zodat het gaande gehouden wordt. We kunnen deze reactie tegengaan door ons te trainen aanwezig te zijn in het moment. De ene keer kan deze kracht explosief, grof en vernietigend zijn, de andere keer beledigend of kwetsend. Ook kan shenpa heel subtiel zijn. Deze laatste, gevaarlijke eigenschap wordt naar voren gebracht bij een spiritueel goed ontwikkelde geest. Dan is shenpa moeilijker herkenbaar en zal zo proberen zijn slag te slaan. Wordt vervolgd.